Het is makkelijk om de smartphone de schuld te geven van onze eenzaamheid. We wijzen naar het scherm als de grote dief van de gezelligheid. Maar als we eerlijk zijn, is die drang om ergens anders te zijn niet nieuw. De techniek verandert, maar de menselijke vluchtpoging blijft hetzelfde. We hebben gewoon een nieuw middel gevonden voor een heel oude gewoonte.
Kijk maar vijftig jaar terug in de tijd. In de treincoupés van de jaren zeventig zag je geen smartphones, maar wel opengeklapte kranten. Grote vellen papier hielden de buitenwereld tegen. De man achter de krant was toen net zo onbereikbaar voor zijn buurman als de tiener op TikTok nu.
Honderd jaar geleden gebeurde hetzelfde. In de tram van 1920 verschansten mensen zich achter boeken en tijdschriften. Men zat dicht op elkaar, maar de geest was gevangen in de letters van een roman.
Zelfs tweehonderd jaar geleden zagen filosofen dit al gebeuren. De Deense filosoof Søren Kierkegaard schreef destijds over de opkomst van de massapers. Hij zag dat mensen door kranten steeds minder in de echte realiteit leefden. Men las over alles, maar verloor de verbinding met zichzelf. De Duitse filosoof Arthur Schopenhauer zei destijds dat veel lezen eigenlijk een vervanging is voor zelf nadenken, omdat je iemand anders met jouw hoofd laat denken. Of je nu in 1830 in een boek staart of nu door een tijdlijn scrolt, het resultaat is hetzelfde: je filtert de echte wereld weg.
De extreemste vorm van deze isolatie kennen we uit oude gevangenissen. In de negentiende eeuw stopte men gevangenen in absolute eenzame opsluiting. Zonder contact en alleen met hun eigen gedachten moesten ze tot inkeer komen. Dat liep vaak mis, want de menselijke geest kan die totale leegte niet aan zonder gek te worden.
Vandaag de dag hebben we daar geen gevangenismuren meer voor nodig. We kiezen er zelf voor. De smartphone is een soort vrijwillige eenzame opsluiting geworden. Het grote verschil is dat we niet meer alleen zijn met onze eigen gedachten, maar ons laten verdoven door een stroom van prikkels. Toch zijn we net zo afgesloten van de persoon naast ons als die gevangene van vroeger.
De smartphone heeft de eenzaamheid niet uitgevonden. Hij heeft het alleen makkelijker en verslavender gemaakt. De muren van papier zijn veranderd in muren van glas. De vraag blijft: durven we die muur nog af te breken?